Box 3 tegenbewijsregeling: wanneer loont bezwaar?

Wat is de tegenbewijsregeling?

Normaal gesproken berekent de Belastingdienst je Box 3 belasting op basis van een fictief rendement: een percentage dat zij veronderstellen dat je op je vermogen hebt behaald. Dit percentage is gebaseerd op gemiddelden uit de markt en staat los van wat je daadwerkelijk hebt verdiend.

De tegenbewijsregeling geeft je het recht om te bewijzen dat je werkelijke rendement lager was dan het fictieve rendement. Als dat het geval is, betaal je belasting over het werkelijke rendement in plaats van het fictieve. Dat kan een flinke besparing opleveren, zeker als je veel spaargeld hebt of weinig rendement hebt gemaakt op je beleggingen.

Hoe werkt fictief rendement?

De Belastingdienst verdeelt je vermogen in twee categorieën, elk met een eigen fictief rendement:

• Sparen (banktegoeden): laag fictief rendement, afgeleid van de gemiddelde spaarrente. Voor 2025 is dit 1,37%.
• Beleggingen en overige bezittingen: hoger fictief rendement, afgeleid van gemiddeld beleggingsrendement. Voor 2025 is dit 5,88%.

Over het totaal van deze fictieve rendementen betaal je 36% belasting (2025). Je vermogen onder het heffingsvrijvermogen (€57.684 per persoon in 2025) is vrijgesteld.

Het probleem: als je spaargeld maar 1% rente opleverde terwijl de Belastingdienst rekent met 1,37%, betaal je te veel. En als je beleggingen dit jaar met 2% stegen terwijl de Belastingdienst rekent met 5,88%, betaal je veel te veel.

Wanneer loont de tegenbewijsregeling?

De tegenbewijsregeling loont als je werkelijke rendement lager is dan het fictieve rendement dat de Belastingdienst rekent. In de praktijk geldt dit vooral voor:

• Spaarders met weinig rente — de afgelopen jaren was de spaarrente historisch laag. Wie in 2021 of 2022 spaarde met 0,01% rente, betaalde veel te veel via het fictief stelsel.
• Beleggers met verlies of laag rendement — als je ETF-portefeuille dit jaar daalde of nauwelijks steeg, is je werkelijke rendement vrijwel zeker lager dan het fictieve 5,88%.
• Vastgoedeigenaren waarbij de WOZ niet steeg — bij vastgoed telt ook waardestijging mee als werkelijk rendement, maar als de waarde gelijk bleef of daalde, kan tegenbewijs lonen.

Rekenvoorbeeld

Stel: je hebt €200.000 spaargeld en €100.000 in ETFs. Je bent alleenstaand (heffingsvrijvermogen €57.684). In 2025 had je spaarrente van 1,8% en zijn je ETFs met 3% gestegen.

In dit voorbeeld is de besparing beperkt (€130) omdat de werkelijke rendementen dicht bij de fictieve percentages liggen. De tegenbewijsregeling loont het meest in jaren met lage spaarrente en dalende of vlakke beleggingen, zoals 2021 en 2022.

Wat telt als werkelijk rendement?

Het werkelijk rendement is breder dan alleen rente en dividend. De Belastingdienst kijkt naar alle inkomsten en alle waardeveranderingen in een kalenderjaar:

• Spaarrente — ontvangen rente op bank- en spaarrekeningen
• Dividend — uitgekeerd dividend op aandelen en ETFs
• Koersstijging of -daling (ongerealiseerd) — de waardeverandering van je beleggingen tussen 1 januari en 31 december, ook als je niets hebt verkocht
• Huurinkomsten — ontvangen huur op verhuurde woningen of vakantiewoningen
• Waardestijging vastgoed — stijging van de WOZ-waarde ten opzichte van het begin van het jaar
• Cryptovaluta — waardestijging of -daling van crypto's telt ook mee
• Bijtelling eigen gebruik tweede woning (vanaf 2026) — als je je tweede woning zelf gebruikt, telt de Belastingdienst een extra bedrag mee: 5,06% van de WOZ-waarde, vermenigvuldigd met het aantal dagen dat je er verblijft

Ook aankopen tijdens het jaar tellen mee: heb je op 15 april beleggingen gekocht, dan telt het rendement op die beleggingen mee voor het werkelijk rendement over dat jaar. Dat is anders dan bij het fictief rendement, waarbij alleen de peildatum 1 januari telt.

Geen heffingsvrijvermogen bij werkelijk rendement

Bij het fictieve stelsel geldt een heffingsvrijvermogen (€57.684 per persoon in 2025): een deel van je vermogen waarover je geen belasting betaalt. Bij het werkelijk rendement is er geen vrijstelling. Dat heeft de Hoge Raad bepaald.

Dit betekent dat de Belastingdienst bij het werkelijk rendement kijkt naar het rendement over je totale vermogen, zonder vrijstelling. Voor mensen met een relatief klein vermogen net boven de HFV-grens kan dit een reden zijn om toch niet te kiezen voor het werkelijk rendement, ook als dat lager is.

In dit voorbeeld pakt het fictieve stelsel voordeliger uit, ook al is de werkelijke rente lager dan de fictieve. Door het wegvallen van het HFV betaal je bij het werkelijk stelsel meer.

Kosten aftrekken: wat mag wel en niet?

Bij het opgeven van je werkelijk rendement mag je gemaakte kosten niet aftrekken. Aan- of verkoopkosten van aandelen, onderhoudskosten van je tweede woning: dat telt allemaal niet mee.

Er zijn twee uitzonderingen:

• Investering in tweede woning die WOZ-waarde verhoogt: heb je een investering gedaan die aantoonbaar de WOZ-waarde heeft verhoogd, dan mag je dat bedrag aftrekken van de eindwaarde. Voorwaarde: je moet de investering bij de gemeente hebben gemeld.
• Betaalde rente op Box 3-schulden: rente die je hebt betaald op schulden die in Box 3 vallen, mag je aftrekken van je werkelijk rendement.

Voor welke jaren geldt de tegenbewijsregeling?

De tegenbewijsregeling geldt met terugwerkende kracht, maar de regels verschillen per periode:

• 2021 t/m heden — beschikbaar voor iedereen, geen bezwaar nodig geweest. Je krijgt vanzelf een brief van de Belastingdienst.
• 2020 — de deadline voor een verzoek tot ambtshalve vermindering was 31 december 2025. Die termijn is inmiddels verstreken. Heb je dit verzoek niet ingediend, raadpleeg dan de Belastingdienst over eventuele bezwaarmogelijkheden als jouw aanslag nog niet onherroepelijk vaststaat.
• 2017 t/m 2019 — alleen als je destijds tijdig bezwaar hebt gemaakt (voor 24 december 2021) of als je aanslag op die datum nog niet onherroepelijk vaststond.

Bron: Belastingdienst. De jaren 2018, 2020 en 2022 zijn in de praktijk het meest interessant voor beleggers: aandelenkoersen daalden terwijl het fictieve percentage onveranderd hoog bleef.

Fiscale partners

Fiscale partners kunnen los van elkaar beslissen of ze het werkelijk rendement doorgeven. Het is dus mogelijk dat de ene partner belasting betaalt op basis van het werkelijk rendement, en de andere op basis van het fictieve rendement. De Belastingdienst gaat dan uit van de vermogensverdeling zoals opgegeven in de aangifte inkomstenbelasting.

Hoe geef je het werkelijk rendement door?

Hoe je het werkelijk rendement doorgeeft, hangt af van het belastingjaar:

• Vanaf 2025: je geeft het werkelijk rendement op in je reguliere aangifte inkomstenbelasting. Als je vermogen hebt, vraagt de Belastingdienst automatisch of je ook het werkelijk rendement wilt doorgeven. Er is geen apart formulier meer nodig.
• 2020 t/m 2024: via het formulier Opgaaf werkelijk rendement, te vinden in Mijn Belastingdienst. Je vult voor elk jaar een apart formulier in.
• 2017 t/m 2019: via een papieren formulier, telefonisch te bestellen via 0800-023 01 07.

Je hebt voor het invullen de volgende gegevens nodig:

1. Spaargeld: jaaroverzicht van je bank met ontvangen rente
2. Beleggingen: begin- en eindwaarde van je portefeuille op 1 januari en 31 december, plus ontvangen dividend
3. Vastgoed: WOZ-waarde begin en einde jaar, plus ontvangen huur (en eventuele investeringen die bij gemeente gemeld zijn)
4. Schulden in Box 3: betaalde rente op Box 3-schulden

Te laat of formulier niet verstuurd?

Voor 2017-2024 (formulier Opgaaf werkelijk rendement): als je de deadline mist, stuurt de Belastingdienst een definitieve aanslag op basis van het fictieve rendement. Je kunt dan alsnog bezwaar maken tegen die aanslag. Daarna heb je nog 5 jaar na het belastingjaar de tijd om het formulier alsnog in te vullen en op te sturen.

Vanaf 2025 (via aangifte): de 5-jaar-route geldt hier niet. Het werkelijk rendement geef je op in de reguliere aangifte. Heb je dat niet gedaan, dan geldt de normale bezwaartermijn van 6 weken na de definitieve aanslag.